Chọn sai ngành không phải dấu chấm hết. Tôi biết nhiều người học kỹ thuật rồi thành quản lý bán hàng giỏi, học ngôn ngữ rồi chuyển sang phân tích dữ liệu. Nhưng cái giá của việc chọn sai là vài năm loay hoay, và nhiều bạn trả giá đó chỉ vì đã chọn theo cảm tính hoặc theo người khác. Bài này không chỉ cho bạn ngành nào "hot", mà đưa ra một quy trình tự đánh giá để bạn tự trả lời câu hỏi: ngành nào hợp với mình.
5 bước tự đánh giá để chọn ngành
Bước 1: Sở thích, nhưng là sở thích bền
Thích xem phim không có nghĩa là hợp làm đạo diễn. Hãy hỏi kỹ hơn: bạn thích phần nào của việc đó, và có chịu được phần nhàm chán đi kèm không. Một bạn thích mua sắm online có thể hợp với thương mại điện tử, nhưng phải chịu được việc ngồi đối soát đơn hàng hàng giờ. Ghi ra ba hoạt động bạn từng làm say mê đến quên giờ, rồi tìm điểm chung giữa chúng.
Bước 2: Năng lực thật, không phải năng lực mong muốn
Nhìn lại bảng điểm, những lời khen bạn hay nhận, những việc bạn bè hay nhờ bạn làm. Bạn giỏi tính toán, giỏi viết, giỏi thuyết phục, hay giỏi làm tay chân khéo léo? Năng lực có thể rèn thêm, nhưng chọn ngành dựa trên thế mạnh sẵn có giúp bạn đi nhanh hơn ở những năm đầu.
Bước 3: Giá trị nghề nghiệp bạn đặt lên đầu
Đây là bước nhiều bạn bỏ qua. Có người cần sự ổn định, có người cần thu nhập tăng nhanh, có người cần tự do giờ giấc, có người cần cảm giác việc mình làm có ích. Không giá trị nào sai. Nhưng một người cần ổn định mà chọn nghề thu nhập theo hoa hồng sẽ rất mệt, dù có năng lực.
Bước 4: Nhu cầu thị trường
Ngành bạn thích có chỗ cần người không, ở thành phố bạn muốn sống không. Hãy đọc tin tuyển dụng thật, xem yêu cầu và số lượng tin đăng cho vị trí mới ra trường. Bạn có thể đọc thêm bài học kinh tế ra làm gì hoặc ngành quản trị kinh doanh làm gì để thấy một ngành rộng có thể tỏa ra bao nhiêu vị trí khác nhau.
Bước 5: Thử thực tế trước khi quyết
Mọi suy nghĩ ở bốn bước trên chỉ là giả thuyết cho tới khi bạn thử. Một kỳ thực tập, một công việc làm thêm đúng ngành, hay một tuần đi theo người trong nghề cho bạn thông tin mà không bài viết nào thay được. Nhiều bạn phát hiện mình ghét đúng cái phần việc chiếm phần lớn thời gian của nghề, điều mà nhìn từ ngoài không thấy.
Bảng chấm điểm so sánh 3 ngành
Khi phân vân giữa vài ngành, hãy chấm điểm thay vì nghĩ vòng vòng. Cách làm: chọn năm tiêu chí theo năm bước ở trên, đặt trọng số cho tiêu chí nào quan trọng với bạn hơn, chấm từ 1 đến 5 cho từng ngành rồi nhân và cộng lại.
Trong ví dụ trên, Marketing được 46 điểm, cao hơn Logistics 41 điểm và Kế toán 40 điểm, chủ yếu nhờ sở thích. Nhưng đừng để con số quyết định thay bạn. Nếu kết quả làm bạn thấy hụt hẫng, đó là dấu hiệu bạn đang chấm chưa thật lòng ở tiêu chí nào đó. Quay lại chấm lại, và nếu hai ngành sát điểm nhau, hãy dùng bước 5 để phân định.
Ba sai lầm phổ biến khi chọn ngành
Chọn theo lương
Lương là yếu tố chính đáng, không cần ngại. Vấn đề là nhiều bạn nhìn mức lương của người giỏi nhất ngành rồi nghĩ đó là mức mình sẽ nhận. Thu nhập phụ thuộc rất nhiều vào năng lực, vị trí và nơi làm việc. Nếu muốn tham khảo, hãy đọc bài mức lương trung bình theo ngành với con mắt tỉnh táo, và nhớ rằng người trung bình trong một ngành hợp với bạn thường làm tốt hơn người yếu trong một ngành trả cao.
Chọn theo bạn bè
Đi cùng bạn thân cho đỡ bỡ ngỡ là tâm lý dễ hiểu. Nhưng bạn bè hợp với ngành đó không có nghĩa bạn cũng hợp. Sau tốt nghiệp, mỗi người một hướng, chỉ còn bạn với cái nghề đã chọn.
Chọn theo gia đình
Bố mẹ thường có kinh nghiệm sống quý, nhưng hiểu biết về nghề có thể đã cũ. Thay vì cãi nhau hay im lặng làm theo, hãy mang bảng chấm điểm ra nói chuyện. Khi bạn trình bày có lý lẽ, cuộc trò chuyện chuyển từ "con thích" sang "con đã cân nhắc", và phụ huynh dễ lắng nghe hơn.
Khi nào nên đổi hướng
Không phải khó khăn nào cũng là tín hiệu sai ngành. Năm đầu đi làm ai cũng chật vật. Nhưng bạn nên nghiêm túc cân nhắc đổi hướng khi:
- Sau một đến hai năm, bạn vẫn thấy cạn năng lượng mỗi sáng dù đã đổi công ty, đổi sếp.
- Phần việc chiếm phần lớn thời gian là thứ bạn thật sự không muốn giỏi lên.
- Bạn liên tục ghen tị với công việc của một nhóm nghề khác và đã thử tìm hiểu nghiêm túc về nó.
- Giá trị bạn cần, ví dụ thời gian cho gia đình, không thể có được trong ngành hiện tại.
Đổi hướng không nhất thiết là học lại từ đầu. Hãy tìm vị trí giao thoa, nơi kỹ năng cũ vẫn dùng được. Người học kế toán chuyển sang phân tích tài chính, người làm bán hàng chuyển sang chăm sóc khách hàng doanh nghiệp, là những bước chuyển tự nhiên.
Ví dụ: hai bạn trẻ, hai lựa chọn
Đây là hai trường hợp minh họa dựa trên những tình huống tôi hay gặp khi tư vấn, tên đã thay đổi.
Lan học giỏi các môn tự nhiên, gia đình muốn Lan theo kế toán vì "ổn định". Lan chấm điểm và thấy kế toán đạt cao ở năng lực và giá trị ổn định, nhưng sở thích thấp. Lan thử làm thêm hỗ trợ sổ sách cho một cửa hàng ba tháng và nhận ra mình thích phần phân tích số liệu hơn phần nhập liệu. Cuối cùng Lan vẫn học kế toán nhưng định hướng sớm sang kiểm soát nội bộ và phân tích tài chính, nơi phần việc phân tích nhiều hơn.
Minh thích giao tiếp, từng làm trưởng ban sự kiện ở câu lạc bộ. Bạn bè rủ Minh theo công nghệ thông tin vì nghe nói dễ xin việc. Minh thử một khóa lập trình cơ bản và thấy mình không chịu nổi việc ngồi gỡ lỗi nhiều giờ. Minh chọn quản trị kinh doanh, đi thực tập ở bộ phận bán hàng và thấy hợp ngay. Lựa chọn của Minh không "hot" bằng, nhưng Minh đi làm với tâm thế muốn làm.
Điểm chung của hai bạn là đã thử trước khi chốt. Đó là lời khuyên quan trọng nhất trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Không biết mình thích gì thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ bước 2 và bước 5. Xem mình làm tốt việc gì, rồi thử vài công việc ngắn hạn liên quan. Sở thích thường xuất hiện sau khi bạn làm tốt một việc, chứ không phải lúc nào cũng có trước.
Có nên dùng các bài trắc nghiệm hướng nghiệp không?
Nên dùng như một gợi ý ban đầu, nhất là các bài từ trung tâm hướng nghiệp của trường. Nhưng kết quả trắc nghiệm chỉ là điểm xuất phát, cần kiểm chứng bằng trải nghiệm thật.
Học xong mới thấy không hợp thì có phí không?
Kiến thức nền và kỹ năng mềm từ đại học vẫn dùng được ở nhiều ngành khác. Thứ phí nhất là tiếp tục ở lại một con đường không hợp chỉ vì đã lỡ đầu tư.
Nên chọn ngành rộng hay ngành hẹp?
Ngành rộng cho nhiều lựa chọn đầu ra nhưng cần tự định hướng sớm. Ngành hẹp có đầu ra rõ nhưng phụ thuộc nhu cầu của một lĩnh vực. Nếu còn phân vân, ngành rộng kèm một kỹ năng chuyên sâu tự chọn là cách cân bằng.
Lời kết
Chọn ngành là quyết định lớn nhưng không phải quyết định một lần cho cả đời. Hãy dành thời gian đi qua năm bước, chấm điểm thật lòng và thử trước khi chốt. Nếu cần xem lại quy trình, bài kinh nghiệm chọn ngành nghề phù hợp bản thân này luôn ở đây để bạn quay lại.