Ba giờ sáng tháng Chạp ở một khu công nghiệp ven Hà Nội, nhiệt độ ngoài trời có khi xuống dưới 10 độ, sương phủ trắng đường về. Đó là lúc ca đêm mệt nhất, khi cơ thể đòi ngủ còn tay vẫn phải đứng máy hay soát hàng. Tôi từng làm ca đêm nhiều năm và đã thấy không ít người trẻ bỏ việc sau mùa đông đầu tiên, không phải vì việc nặng mà vì không biết cách sống với nhịp ngày đêm đảo ngược. Bài này dành cho những bạn sắp nhận ca đêm hoặc đang băn khoăn có nên nhận hay không.
Ai thường làm ca đêm
Ca đêm phổ biến ở những nơi máy móc hoặc dịch vụ phải chạy liên tục. Nếu bạn đang nhắm tới các ngành dưới đây, gần như chắc chắn sẽ có lúc phải xoay ca.
- Nhà máy sản xuất, điện tử, may mặc, chế biến thực phẩm chạy ba ca.
- Kho vận, trung tâm phân loại hàng của các sàn thương mại điện tử, nhất là mùa cao điểm cuối năm.
- Bảo vệ tòa nhà, khu công nghiệp, bãi xe.
- Lễ tân, buồng phòng, an ninh khách sạn.
- Bệnh viện, cơ sở y tế, chăm sóc người bệnh.
Nếu bạn mới vào nghề sản xuất, nên tìm hiểu trước kỹ năng công nhân sản xuất để biết thao tác chuẩn, vì ban đêm là lúc dễ sơ suất nhất.
Sắp xếp giấc ngủ ban ngày
Cái khó của ca đêm không nằm ở 8 tiếng làm việc mà ở chuyện ngủ bù. Một vài thói quen giúp giấc ngủ ban ngày sâu hơn:
- Giữ giờ ngủ cố định trong cả tuần làm đêm, ví dụ từ 8 giờ sáng đến 3 giờ chiều, kể cả khi không mệt.
- Làm phòng ngủ tối và yên: rèm dày, bịt mắt, nút tai. Báo người nhà khung giờ bạn ngủ.
- Hạn chế cà phê, trà đặc trong vài giờ cuối ca để về nhà còn ngủ được.
- Tránh xem điện thoại ngay trước khi ngủ, ánh sáng màn hình làm bạn tỉnh hơn.
- Khi chuyển từ ca đêm sang ca ngày, nên có ngày nghỉ đệm để cơ thể thích nghi.
Mỗi người phản ứng với ca đêm khác nhau. Nếu bạn có bệnh nền hoặc thấy sức khỏe sa sút kéo dài, hãy hỏi ý kiến bác sĩ thay vì tự xoay xở.
Ăn uống và giữ ấm khi đi ca
Mùa lạnh khiến người làm đêm dễ mệt và đói nhanh. Nên ăn một bữa chính đàng hoàng trước khi vào ca, mang theo đồ ăn nhẹ dễ tiêu cho giữa ca và một bình nước ấm. Bữa ăn quá no lúc 2 giờ sáng dễ làm bạn buồn ngủ đúng lúc cần tỉnh táo.
Về trang phục, mặc nhiều lớp mỏng thay vì một chiếc áo thật dày, để còn cởi bớt khi vào xưởng nóng hoặc mặc thêm khi ra kho lạnh. Giữ ấm cổ, bàn tay và bàn chân. Với người làm kho, găng tay vừa ấm vừa không làm trơn tay khi bốc hàng là thứ đáng đầu tư, bài kỹ năng làm việc trong kho có thêm lưu ý về an toàn khi nâng hạ.
An toàn khi đi về đêm
Quãng đường về sau ca đêm là lúc nguy hiểm nhất: bạn mệt, trời tối, sương mù dày, mặt đường ướt. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Kiểm tra đèn, phanh, lốp xe trước mùa lạnh. Mặc áo hoặc dán vật phản quang.
- Đi chậm hơn bình thường, giữ khoảng cách, bật đèn chiếu gần khi có sương.
- Nếu quá buồn ngủ, nghỉ lại ở phòng nghỉ của công ty vài chục phút thay vì cố về.
- Đi cùng đồng nghiệp chung đường, báo người nhà giờ dự kiến về.
- Nếu công ty có xe đưa đón ca đêm, hãy hỏi và đăng ký.
Quyền lợi làm đêm theo luật
Theo Điều 106 Bộ luật Lao động 2019, giờ làm việc ban đêm tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau. Khoản 2 Điều 98 quy định người lao động làm việc vào ban đêm được trả thêm ít nhất 30% tiền lương tính theo đơn giá hoặc tiền lương thực trả của ngày làm việc bình thường. Nếu bạn làm thêm giờ vào ban đêm, khoản 3 Điều 98 quy định còn được trả thêm 20% tiền lương tính theo ngày làm việc ban ngày tương ứng, ngoài tiền làm thêm giờ. Cách tính chi tiết được hướng dẫn tại Nghị định 145/2020/NĐ-CP.
Lưu ý quan trọng: chỉ những giờ nằm trong khung 22 giờ đến 6 giờ mới được tính là giờ ban đêm. Ca từ 18 giờ đến 2 giờ sáng chỉ có 4 giờ ban đêm. Mức 30% là tối thiểu, công ty có thể trả cao hơn theo quy chế. Ngoài ra, phần tiền lương làm đêm, làm thêm giờ được trả cao hơn so với giờ làm ban ngày thuộc diện được miễn thuế thu nhập cá nhân, nên bảng lương thường tách riêng khoản này.
Ví dụ tính phụ cấp làm đêm
Giả sử lương tháng theo hợp đồng của bạn là 7.800.000 đồng, công ty tính 26 ngày công, mỗi ngày 8 giờ. Lương giờ là 7.800.000 chia 208, bằng 37.500 đồng. Đây chỉ là con số minh họa để bạn tự thay bằng lương thật của mình.
Với ca 22 giờ đến 6 giờ, khoản trả thêm mỗi ca là 37.500 nhân 30% nhân 8 giờ, bằng 90.000 đồng. Làm 20 ca trong tháng, bạn có thêm 1.800.000 đồng. Với ca 18 giờ đến 2 giờ, chỉ 4 giờ được tính, mỗi ca thêm 45.000 đồng. Khi so sánh các lời mời việc làm có ca đêm, hãy hỏi rõ cách tính này thay vì chỉ nghe tổng thu nhập. Bài thu nhập ngành sản xuất có thêm các khoản ca kíp, tăng ca bạn nên đối chiếu.
Khi nào nên đổi sang ca ngày
- Bạn mất ngủ kéo dài dù đã thử điều chỉnh, hay quên, hay cáu gắt.
- Sức khỏe có dấu hiệu bất thường, bác sĩ khuyên hạn chế làm đêm.
- Bạn đang đi học thêm buổi tối hoặc chăm con nhỏ, không thể ngủ bù ban ngày.
- Khoản thu nhập thêm từ ca đêm không còn bù được chi phí đi lại, sức khỏe.
Đổi ca không có nghĩa là bỏ việc. Hãy trình bày với quản lý, đề nghị xoay ca theo tuần hoặc chuyển vị trí trong cùng công ty trước khi tìm chỗ mới.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm cố định có được trả thêm 30% không?
Có. Luật không phân biệt ca đêm cố định hay xoay ca, giờ nào nằm trong khung 22 giờ đến 6 giờ đều được trả thêm ít nhất 30%.
Lao động nữ có bị cấm làm ca đêm không?
Không cấm chung. Tuy vậy, Điều 137 Bộ luật Lao động 2019 bảo vệ riêng người lao động đang mang thai từ tháng thứ 7, hoặc từ tháng thứ 6 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, và người đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi: công ty không được bố trí làm đêm, trừ khi chính người lao động đồng ý.
Bảng lương không ghi phụ cấp làm đêm thì làm sao?
Hỏi phòng nhân sự cách tính, đối chiếu với số giờ đêm thực tế. Nếu vẫn không rõ, có thể nhờ công đoàn cơ sở hỗ trợ.
Lời kết
Ca đêm mùa lạnh không đáng sợ nếu bạn có kế hoạch ngủ, ăn mặc đủ ấm và hiểu rõ quyền lợi của mình. Giữ sức khỏe là giữ được thu nhập lâu dài. Lưu bài kinh nghiệm làm ca đêm mùa lạnh để xem lại trước mỗi đợt xoay ca.