Thử đặt mình vào chỗ Minh, một nhân vật giả định vừa ra trường: cùng một tuần, Minh nhận hai lời mời. Một startup làm ứng dụng giao hàng mời anh vào vị trí phát triển sản phẩm, đội chỉ mười hai người, người sáng lập nói chuyện rất cuốn. Một tập đoàn bán lẻ mời anh vào chương trình đào tạo một năm, có lộ trình in sẵn trong tài liệu. Nếu Minh hỏi tôi nên làm startup hay tập đoàn, tôi sẽ hỏi lại một câu: "Ba năm nữa em muốn mình giỏi cái gì?" Câu hỏi đó quan trọng hơn mọi bảng so sánh, vì mỗi loại công ty dạy bạn một kiểu khác nhau.
Startup và tập đoàn khác nhau ở những điểm nào
Đừng so sánh bằng cảm giác "startup thì năng động, tập đoàn thì cứng nhắc". Hãy tách thành từng tiêu chí cụ thể mà người mới đi làm cảm nhận rõ nhất.
Cách học việc
Ở startup, bạn học bằng cách làm ngay. Hôm nay viết mô tả sản phẩm, ngày mai gọi điện cho khách, tuần sau lo luôn báo cáo số liệu. Ít ai có thời gian kèm bạn từng bước, nên bạn phải tự tìm tài liệu và hỏi đúng người. Ở tập đoàn, bạn thường có buổi định hướng, người hướng dẫn, khóa học nội bộ. Bạn học sâu một mảng nhỏ trước khi được giao mảng rộng hơn.
Quy trình làm việc
Startup ít quy trình, quyết định nhanh, có khi sáng bàn chiều làm. Điểm trừ là dễ đổi hướng liên tục, việc hôm qua làm xong có thể bị bỏ. Tập đoàn có quy trình phê duyệt nhiều cấp, chậm hơn nhưng bạn biết rõ việc của mình nằm ở đâu trong cả hệ thống. Người mới học được rất nhiều từ việc đọc quy trình chuẩn, kể cả khi thấy nó rườm rà.
Tốc độ thăng tiến
Ở startup đang lớn, chức danh đến nhanh vì công ty cần người dẫn nhóm mới. Nhưng chức danh trưởng nhóm ở một công ty mười người không giống trưởng nhóm ở tập đoàn hàng nghìn người, nhà tuyển dụng sau này sẽ hỏi kỹ phạm vi bạn quản lý. Ở tập đoàn, thăng tiến đi theo bậc và kỳ đánh giá, chậm hơn nhưng rõ ràng và dễ được công nhận khi chuyển việc.
Độ ổn định và phúc lợi
Startup phụ thuộc vào dòng tiền và các vòng gọi vốn. Khi thuận lợi, lương có thể cạnh tranh và có thêm quyền chọn mua cổ phần. Khi khó khăn, chuyện cắt giảm hay chậm lương có thể xảy ra. Tập đoàn thường có lương trả đúng hạn, bảo hiểm đóng đầy đủ, thêm các phúc lợi như bảo hiểm sức khỏe, khám định kỳ. Xem thêm những phúc lợi người lao động quan tâm nhất để biết nên hỏi gì khi nhận offer.
Bảng so sánh startup, doanh nghiệp vừa và nhỏ, tập đoàn, công ty nước ngoài
Lựa chọn thực tế không chỉ có hai cực. Phần lớn việc làm cho người mới nằm ở doanh nghiệp vừa và nhỏ, và công ty vốn nước ngoài là một nhóm riêng với văn hóa riêng. Hình dưới tóm tắt xu hướng chung, từng công ty cụ thể có thể khác.
| Loại công ty | Điểm mạnh với người mới | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Startup | Làm nhiều việc thật, gần người sáng lập, thấy kết quả nhanh | Rủi ro dòng tiền, ít người kèm, dễ quá tải |
| Doanh nghiệp vừa và nhỏ | Dễ vào, được giao việc đa dạng, gần chủ doanh nghiệp | Quy trình phụ thuộc người đứng đầu, phúc lợi không đồng đều |
| Tập đoàn trong nước | Đào tạo bài bản, lộ trình rõ, tên tuổi tốt trên CV | Việc chia nhỏ, chậm được giao trách nhiệm lớn |
| Công ty vốn nước ngoài | Quy trình chuẩn hóa, môi trường ngoại ngữ, đánh giá theo mục tiêu | Yêu cầu ngoại ngữ, áp lực chỉ tiêu, có thể tái cấu trúc theo công ty mẹ |
Ai hợp với từng nơi
Thay vì hỏi nơi nào tốt hơn, hãy hỏi mình đang cần gì nhất trong hai đến ba năm đầu. Hình dưới là cách tôi thường gợi ý cho các bạn mới ra trường.
- Hợp với startup: người tự học tốt, chịu được thay đổi, chưa có gánh nặng tài chính lớn, muốn thử nhiều vai trò để tìm thế mạnh.
- Hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ: người muốn được làm nhiều việc nhưng vẫn cần một mức ổn định nhất định, thích quan hệ gần gũi.
- Hợp với tập đoàn: người cần nền tảng chuyên môn vững, thích lộ trình rõ ràng, muốn có tên tuổi công ty làm bệ đỡ cho lần chuyển việc sau.
- Hợp với công ty vốn nước ngoài: người có ngoại ngữ, thích làm việc theo mục tiêu đo đếm được và quen với cách đánh giá thẳng thắn.
Câu hỏi nên hỏi khi phỏng vấn ở startup
Phỏng vấn là hai chiều. Với startup, bạn có quyền và nên hỏi kỹ hơn bình thường, miễn là hỏi lịch sự:
- Về vốn: "Công ty đang ở giai đoạn nào, đã có doanh thu chưa, nguồn tiền hiện tại đủ hoạt động trong khoảng bao lâu?"
- Về đội ngũ: "Em sẽ làm việc trực tiếp với ai, người đó đã làm lĩnh vực này bao lâu? Đội hiện có bao nhiêu người ở vị trí giống em?"
- Về lộ trình: "Sau sáu tháng, anh chị kỳ vọng em làm được những gì? Việc đánh giá diễn ra thế nào?"
- Về quyền lợi: "Lương có đóng bảo hiểm trên mức nào, có quyền chọn mua cổ phần không và điều kiện ra sao?"
Câu trả lời mơ hồ, né tránh ở cả bốn câu là tín hiệu bạn nên cân nhắc lại.
Dấu hiệu một startup khó trụ
- Sản phẩm đổi hướng nhiều lần trong thời gian ngắn mà không giải thích được lý do.
- Người chủ chốt nghỉ liên tiếp, đặc biệt là người đồng sáng lập hoặc trưởng bộ phận.
- Lương bắt đầu trả chậm, khoản thưởng đã hứa bị hoãn mà không có thời hạn mới.
- Không ai trả lời rõ được công ty kiếm tiền bằng cách nào.
Một hai dấu hiệu chưa nói lên điều gì, nhưng khi chúng xuất hiện cùng lúc, hãy chuẩn bị phương án dự phòng.
Chuyển từ startup sang tập đoàn và ngược lại có khó không
Từ startup sang tập đoàn, bạn thường được đánh giá cao ở sự chủ động và khả năng làm nhiều việc. Điều cần chứng minh là bạn làm được trong khuôn khổ quy trình và kể được kết quả bằng số liệu. Từ tập đoàn sang startup, lợi thế là nền tảng chuyên môn và quy trình, khó khăn là phải quen với việc tự làm từ đầu đến cuối, ít người hỗ trợ. Cả hai chiều đều làm được, miễn là bạn không nhảy quá nhanh. Bài nhảy việc bao lâu là hợp lý bàn kỹ chuyện thời gian ở lại mỗi nơi.
Hai câu chuyện giả định để bạn hình dung
Minh, ngành công nghệ thông tin: chọn startup vì muốn làm sản phẩm thật từ đầu. Năm đầu anh làm cả phát triển lẫn hỗ trợ khách hàng, học rất nhanh nhưng nhiều tuần làm quá giờ. Sang năm thứ hai, startup thu hẹp đội ngũ, Minh chuyển sang một công ty lớn hơn với hồ sơ có ba sản phẩm đã ra mắt.
Lan, ngành kế toán: chọn tập đoàn vì cần thu nhập ổn định để phụ giúp gia đình. Hai năm đầu cô chỉ làm một mảng công nợ, đôi lúc thấy chán. Đổi lại, cô nắm chắc quy trình kiểm soát, có chứng chỉ do công ty tài trợ, và khi được đề nghị lên vị trí phụ trách nhóm, cô đã sẵn sàng.
Cả hai đều không chọn sai. Mỗi người chọn đúng thứ mình cần ở thời điểm đó.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên mới ra trường vào startup có thiệt không?
Không thiệt nếu startup có người giỏi để bạn học theo và trả lương, đóng bảo hiểm đầy đủ. Thiệt khi bạn chỉ làm việc vặt, không ai hướng dẫn và không có sản phẩm nào để ghi lên CV.
Có nên nhận cổ phần thay cho một phần lương?
Chỉ nên cân nhắc khi phần lương còn lại đủ sống. Hãy hỏi rõ điều kiện nhận, thời gian chờ và chuyện gì xảy ra nếu bạn nghỉ sớm, tất cả phải ghi bằng văn bản.
Làm tập đoàn có bị mai một sự sáng tạo không?
Điều đó phụ thuộc vào bạn nhiều hơn. Nhiều tập đoàn có dự án cải tiến nội bộ, bạn có thể chủ động đề xuất. Nền tảng quy trình học được sẽ có ích khi sau này bạn muốn tự xây một thứ gì đó.
Đang làm tập đoàn có nên nhảy sang startup không?
Nên khi bạn đã có nền tảng, có quỹ dự phòng vài tháng chi tiêu và đã hỏi kỹ về vốn, đội ngũ của startup. Tham khảo thêm kinh nghiệm chuyển việc khéo léo trước khi nộp đơn nghỉ.
Lời kết
Không có câu trả lời chung cho câu hỏi nên làm startup hay tập đoàn. Có một câu trả lời đúng cho bạn ở thời điểm này, dựa trên mục tiêu ba năm tới, hoàn cảnh tài chính và cách bạn học tốt nhất. Hãy viết ba điều đó ra giấy trước khi trả lời bất kỳ lời mời nào, rồi dùng câu hỏi phỏng vấn ở trên để kiểm tra nơi mình định đến.