Mấy tháng nay, câu tôi được sinh viên hỏi nhiều nhất không còn là "ngành nào lương cao" mà là "học ngành này ra có bị AI thay không". Câu hỏi chính đáng. Nhưng câu trả lời thật thì kém giật gân hơn nhiều so với những gì bạn đọc trên mạng xã hội. Tôi không phán nghề nào sẽ biến mất, vì chẳng ai biết chắc. Điều tôi làm được là đọc kỹ các báo cáo có uy tín, đối chiếu với những gì đang diễn ra ở nơi làm việc, rồi đưa ra lời khuyên chọn ngành, chọn kỹ năng mà bạn dùng được ngay.
AI thay tác vụ chứ không thay cả nghề
Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế, ILO Working Paper 140 "Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure" công bố năm 2025, ước tính khoảng một phần tư việc làm trên thế giới có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh. Tỷ lệ này ở nhóm nước thu nhập cao là 34%, ở nhóm thu nhập thấp là 11%. Kết luận đáng chú ý nhất của ILO là: tác động khả dĩ nhất là biến đổi công việc, vì gần như nghề nào cũng còn những tác vụ cần con người.
Nói cách khác, một nhân viên kế toán không mất việc vì AI biết nhập hóa đơn. Họ mất phần việc nhập hóa đơn, và nếu không học thêm phần phân tích, đối chiếu, tư vấn thì mới lo. ILO cũng lưu ý mức tiếp xúc chỉ là tiềm năng. Áp dụng thực tế còn phụ thuộc hạ tầng, kỹ năng số và chi phí của từng nơi.
Bức tranh từ báo cáo Future of Jobs 2025
Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), công bố tháng 1/2025, khảo sát hơn 1.000 nhà tuyển dụng đại diện cho hơn 14 triệu lao động ở 55 nền kinh tế, dự báo giai đoạn 2025 đến 2030:
Theo WEF, nhóm việc tăng nhanh nhất về tỷ lệ là công nghệ, dữ liệu và AI. Nhóm tăng nhiều nhất về số lượng lại là việc tuyến đầu: lao động nông nghiệp, tài xế giao hàng, công nhân xây dựng, cùng nghề chăm sóc như điều dưỡng và giáo viên trung học. Nhóm giảm nhanh nhất có thu ngân, trợ lý hành chính và thiết kế đồ họa. Báo cáo cũng ghi nhận 77% doanh nghiệp được hỏi dự định đào tạo lại nhân viên, trong khi 41% dự định giảm nhân sự ở những phần việc AI tự động hóa được.
Đây là số liệu toàn cầu, không phải dự báo riêng cho Việt Nam. Nếu bạn quan tâm thị trường trong nước ở mảng công nghệ, bài xu hướng tuyển dụng ngành IT quý 1/2026 có thêm góc nhìn.
Nhóm nghề ít bị thay thế hơn
Đọc chéo hai báo cáo với kinh nghiệm thực tế, tôi thấy ba nhóm nghề có lớp bảo vệ dày hơn:
- Nghề cần tiếp xúc trực tiếp với người: điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, giáo viên, tư vấn tâm lý, bán hàng tư vấn trực tiếp. Sự tin tưởng, đồng cảm và đọc được cảm xúc khó tự động hóa.
- Nghề kỹ thuật tay nghề: thợ điện, thợ sửa chữa máy móc, kỹ thuật viên lắp đặt, xây dựng. Môi trường làm việc mỗi nơi một khác, cần đôi tay và phán đoán tại chỗ.
- Nghề ra quyết định và chịu trách nhiệm: quản lý dự án, giám sát thi công, quản lý vận hành. AI có thể đưa gợi ý, nhưng người ký và chịu trách nhiệm vẫn là con người.
Ít bị thay thế không có nghĩa là không thay đổi. Điều dưỡng vẫn phải dùng phần mềm bệnh án, thợ điện vẫn phải đọc bản vẽ số. Ai biết dùng công cụ mới sẽ làm nhanh hơn người không biết.
Nghề văn phòng lặp lại phải đổi cách làm
Nhóm chịu sức ép lớn nhất là những vị trí mà phần lớn thời gian dành cho tác vụ lặp lại theo mẫu: nhập liệu, soạn văn bản theo khuôn, tổng hợp báo cáo định kỳ, trả lời câu hỏi thường gặp của khách. Những nghề này không biến mất ngay, nhưng phần việc lặp lại sẽ co lại. Người làm cần chuyển trọng tâm sang phần AI làm kém: kiểm tra, đối chiếu, xử lý ngoại lệ, giao tiếp với người.
WEF cũng liệt kê các kỹ năng tăng mạnh nhất về nhu cầu: AI và dữ liệu lớn, mạng và an ninh mạng, hiểu biết công nghệ, đi cùng tư duy phân tích, khả năng thích ứng, lãnh đạo và hợp tác. Bạn có thể đối chiếu với bài 7 kỹ năng giúp bạn không bị đào thải để lập kế hoạch học cho mình.
Lời khuyên chọn ngành cho sinh viên
- Đừng chọn ngành chỉ vì sợ AI. Hãy chọn ngành bạn có năng lực và hứng thú, rồi học cách dùng AI trong ngành đó.
- Nhìn vào tác vụ, không nhìn tên nghề. Liệt kê việc hằng ngày của nghề bạn định theo. Phần nào lặp lại theo mẫu, phần nào cần phán đoán, giao tiếp.
- Học kỹ năng kép: chuyên môn ngành cộng một kỹ năng số như phân tích dữ liệu, tự động hóa đơn giản.
- Luyện kỹ năng con người: thuyết trình, thương lượng, làm việc nhóm. Đây là phần khó thay thế nhất.
- Đi thực tập sớm để thấy công việc thật đang dùng công cụ gì, thay vì đoán qua tin tức.
Những kỹ năng ở bước 4 chính là lý do vì sao kỹ năng mềm ngày càng được coi trọng trong tuyển dụng.
Câu hỏi thường gặp
Nghề nào chắc chắn không bị AI thay thế?
Không có nghề nào "chắc chắn". Các báo cáo chỉ cho thấy mức độ tiếp xúc khác nhau. Nghề cần tiếp xúc người, tay nghề kỹ thuật và chịu trách nhiệm quyết định có lớp bảo vệ dày hơn.
Học công nghệ thông tin bây giờ còn kịp không?
WEF xếp nhóm việc công nghệ, dữ liệu, AI vào nhóm tăng nhanh nhất. Tuy vậy, yêu cầu với người mới đang cao lên, bạn cần nền tảng vững và sản phẩm thực tế chứ không chỉ tấm bằng.
Nhân viên văn phòng nên bắt đầu từ đâu?
Chọn một tác vụ lặp lại trong công việc của bạn, thử làm nhanh hơn bằng công cụ AI mà công ty cho phép, rồi dành thời gian tiết kiệm được cho phần phân tích hoặc giao tiếp với khách.
Số liệu WEF có đúng với Việt Nam không?
Đây là khảo sát toàn cầu nên chỉ nên xem là xu hướng. Để quyết định cụ thể, hãy xem thêm tin tuyển dụng thực tế và báo cáo thị trường lao động trong nước.
Lời kết
AI đang thay đổi cách làm việc của hầu hết các nghề, nhưng theo hướng chia lại tác vụ nhiều hơn là xóa sổ. Người chủ động học cách làm việc cùng công cụ mới sẽ có lợi thế. Lưu bài nghề ít bị AI thay thế để đọc lại khi bạn cân nhắc chọn ngành hoặc chuyển hướng nghề nghiệp.