Một kỹ sư trẻ tôi từng tư vấn kể rằng lần đầu leo lên đỉnh tuabin gió ở độ cao hơn chục tầng nhà, anh mất gần nửa tiếng chỉ để quen với tiếng gió và độ rung. Ba năm sau, anh phụ trách cả một tổ bảo trì. Câu chuyện đó nói lên hai điều về việc làm ngành năng lượng tái tạo: công việc có thật và đang mở ra, nhưng nó đòi hỏi sức bền, kỷ luật an toàn và kỹ năng kỹ thuật vững, không chỉ là một tấm bằng.
Vì sao ngành năng lượng tái tạo đáng để cân nhắc
Ngày 15/4/2025, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 768/QĐ-TTg phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia, thường gọi là Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Theo thông tin công bố trên cổng của Bộ Công Thương và Tạp chí Công Thương, quy hoạch này đặt mục tiêu phát triển tối đa nguồn điện từ năng lượng tái tạo, với các mốc chính như sau.
Riêng điện gió ngoài khơi, mốc vận hành đã được đặt vào giai đoạn 2030 đến 2035 thay vì trước 2030 như dự kiến ban đầu, do chi phí đầu tư còn cao. Với người tìm việc, điều này có nghĩa là trong vài năm tới, cơ hội rõ hơn nằm ở điện gió trên bờ, gần bờ và điện mặt trời, còn điện gió ngoài khơi là hướng dài hạn. Quy hoạch là định hướng, tiến độ thực tế từng dự án có thể khác, nên bạn hãy theo dõi tin tức chính thức thay vì tin vào những lời hứa "ngành khát nhân lực" không có nguồn.
Chuỗi công việc: từ khảo sát đến vận hành bảo trì
Một dự án điện gió hay điện mặt trời đi qua bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn cần một nhóm người khác nhau. Hiểu chuỗi này giúp bạn biết mình hợp với khâu nào.
| Giai đoạn | Công việc chính | Ai thường làm |
|---|---|---|
| Khảo sát | Đo gió, đo bức xạ, khảo sát địa hình, địa chất, đánh giá môi trường | Kỹ sư khảo sát, kỹ thuật viên đo đạc, kỹ sư môi trường |
| Thiết kế | Chọn thiết bị, thiết kế hệ thống điện, kết cấu móng, đấu nối lưới | Kỹ sư điện, kỹ sư kết cấu, kỹ sư hệ thống |
| Lắp đặt | Thi công móng, cẩu lắp tuabin hoặc giàn pin, kéo cáp, trạm biến áp | Kỹ sư giám sát, thợ điện, thợ cơ khí, thợ hàn, vận hành cẩu |
| Vận hành bảo trì | Theo dõi hệ thống điều khiển, sửa lỗi, bảo dưỡng định kỳ, vệ sinh tấm pin | Kỹ sư vận hành, kỹ thuật viên tuabin, thợ điện |
Giai đoạn khảo sát và lắp đặt tập trung lực lượng lớn trong thời gian ngắn, theo từng dự án. Giai đoạn vận hành bảo trì kéo dài suốt vòng đời nhà máy, nên đây thường là nơi có công việc ổn định lâu dài hơn.
Vị trí cho kỹ sư và cho thợ kỹ thuật
Với kỹ sư
- Kỹ sư thiết kế hệ thống điện mặt trời: tính toán công suất, bố trí tấm pin, chọn biến tần, thường làm ở công ty tư vấn hoặc nhà thầu.
- Kỹ sư vận hành nhà máy: theo dõi sản lượng, xử lý sự cố, làm việc với điều độ lưới điện.
- Kỹ sư giám sát thi công: kiểm tra chất lượng, tiến độ và an toàn tại công trường.
- Kỹ sư điều khiển, tự động hóa: phụ trách hệ thống giám sát và thu thập dữ liệu từ xa.
Với thợ và kỹ thuật viên
- Kỹ thuật viên tuabin gió: leo tháp kiểm tra, bảo dưỡng hộp số, máy phát, hệ thống thủy lực.
- Thợ lắp đặt điện mặt trời mái nhà: lắp khung, tấm pin, đấu nối cho nhà xưởng, hộ gia đình.
- Thợ điện trạm biến áp: vận hành, bảo dưỡng thiết bị trung thế, cao thế.
- Thợ cơ khí, thợ hàn: gia công kết cấu, sửa chữa cơ khí tại công trường.
Nhiều vị trí trong số này nằm trong nhóm kỹ thuật mà các doanh nghiệp nói chung đang khó tuyển, như phân tích trong bài doanh nghiệp đang khát nhân sự ở vị trí nào. Tuy vậy, tôi không đưa ra con số lương hay số lượng tuyển ở đây vì chúng thay đổi theo từng dự án và khu vực. Hãy xem trực tiếp tin tuyển dụng của chủ đầu tư, nhà thầu và đơn vị vận hành.
Ngành học phù hợp
Không nhất thiết phải học đúng ngành mang tên "năng lượng tái tạo". Các ngành nền tảng sau đều có đường vào nghề.
- Kỹ thuật điện, điện công nghiệp, hệ thống điện. Xem thêm ngành điện điện tử học gì, làm gì.
- Kỹ thuật cơ khí, cơ điện tử, phù hợp mảng tuabin gió và kết cấu. Tham khảo bài ngành kỹ thuật cơ khí.
- Điều khiển và tự động hóa, điện tử, phù hợp mảng giám sát và dữ liệu.
- Kỹ thuật xây dựng, địa chất, môi trường, phù hợp khâu khảo sát và thi công.
- Hệ trung cấp, cao đẳng nghề điện, cơ khí, hàn, phù hợp vị trí thợ và kỹ thuật viên.
Chứng chỉ an toàn và điều kiện làm việc ngoài trời
An toàn là điều kiện bắt buộc trước khi được giao việc ở công trường hay nhà máy. Người làm việc trên cao, làm với điện đều phải được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động theo quy định, và doanh nghiệp thường tổ chức hoặc yêu cầu bạn có chứng nhận này. Với điện gió, nhiều đơn vị còn yêu cầu các khóa huấn luyện an toàn cơ bản theo chuẩn GWO của Tổ chức Gió toàn cầu, gồm sơ cứu, nâng vác, phòng cháy và làm việc trên cao, riêng ngoài khơi có thêm kỹ năng sinh tồn trên biển.
Bạn cũng nên hình dung rõ điều kiện làm việc: nắng nóng trên cánh đồng pin, gió mạnh trên đỉnh tháp, nhà máy thường xa thành phố, có nơi làm theo ca hoặc theo đợt luân phiên. Người sợ độ cao hoặc cần ở gần gia đình hằng ngày nên cân nhắc các vị trí văn phòng như thiết kế, giám sát dữ liệu, mua sắm thiết bị.
Lộ trình vào nghề cho sinh viên điện, cơ khí
- Nắm chắc môn nền: mạch điện, máy điện, khí cụ điện, sức bền vật liệu. Đây là thứ phỏng vấn kỹ thuật hay hỏi.
- Học thêm phần mềm thiết kế và mô phỏng hệ thống, tập đọc bản vẽ điện và kết cấu.
- Tìm thực tập ở nhà thầu lắp đặt điện mặt trời mái nhà, công ty tư vấn hoặc nhà máy đang vận hành. Mái nhà là cửa vào dễ nhất vì có nhiều công trình nhỏ.
- Lấy chứng nhận huấn luyện an toàn và luyện đọc tài liệu kỹ thuật tiếng Anh, vì hướng dẫn thiết bị phần lớn viết bằng tiếng Anh.
- Sau 1 đến 2 năm ở vị trí kỹ thuật, bạn có thể chọn đi sâu chuyên môn hoặc chuyển sang giám sát, quản lý dự án.
Câu hỏi thường gặp
Nữ có làm được trong ngành năng lượng tái tạo không?
Có. Ngoài các việc tại hiện trường, ngành còn cần nhiều vị trí thiết kế, phân tích dữ liệu vận hành, quản lý dự án, mua sắm thiết bị, môi trường. Quan trọng là năng lực chuyên môn và việc đáp ứng yêu cầu an toàn.
Học cao đẳng có cơ hội không hay phải có bằng kỹ sư?
Có cơ hội rõ ràng ở các vị trí thợ điện, kỹ thuật viên lắp đặt và bảo trì. Tay nghề tốt và chứng nhận an toàn đầy đủ thường được coi trọng không kém bằng cấp ở những vị trí này.
Làm điện mặt trời mái nhà có ổn định không?
Mảng này phụ thuộc vào chính sách và nhu cầu của doanh nghiệp, hộ gia đình, nên có lúc sôi động, có lúc chững lại. Kỹ năng lắp đặt điện vẫn dùng được ở nhiều lĩnh vực khác, nên bạn không mất gì khi bắt đầu từ đây.
Tìm tin tuyển dụng ngành này ở đâu?
Trang tuyển dụng của chủ đầu tư dự án, nhà thầu thi công, công ty vận hành bảo trì, ngày hội việc làm của các trường kỹ thuật và các trang việc làm uy tín. Cẩn thận với tin hứa thu nhập rất cao, yêu cầu nộp phí trước.
Lời kết
Năng lượng tái tạo là hướng đi có định hướng rõ ràng từ quy hoạch quốc gia, nhưng không phải con đường dễ. Nếu bạn học điện, cơ khí, chịu được nắng gió và nghiêm túc với an toàn, đây là lựa chọn đáng cân nhắc. Lưu bài việc làm ngành năng lượng tái tạo này để đối chiếu khi chọn nơi thực tập và chuẩn bị hồ sơ cho những dự án sắp tới.