Hãy hình dung một bạn trẻ làm phụ bếp ba năm cho một quán ăn khá đông khách, lương trả tiền mặt đều đặn, chủ quán cũng tử tế. Đến khi bị bỏng tay phải nghỉ một tháng, bạn ấy mới nhận ra mình không có ngày nghỉ ốm nào được trả lương, không có bảo hiểm nào chi trả. Đó là hình ảnh rất điển hình của việc làm phi chính thức: bình thường thì không thấy gì, chỉ khi gặp chuyện mới thấy hụt.
Bức tranh việc làm phi chính thức quý III/2026
Theo thông cáo về tình hình lao động việc làm do Cục Thống kê công bố ngày 3/10/2026, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức trong quý III/2026 là 60,6%, giảm 1,1 điểm phần trăm so với quý trước và giảm 1,9 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm 2025. Tính chung 9 tháng, có khoảng 32,4 triệu người làm việc phi chính thức, chiếm 61,5% tổng số lao động có việc làm. Tạp chí Kinh tế Tài chính và Vietnamplus đưa các con số tương tự.
Chia theo khu vực kinh tế, nông, lâm, thủy sản gần như toàn bộ là việc phi chính thức với 98,7%. Khu vực dịch vụ là 52,7% và công nghiệp, xây dựng là 41,9%, cả hai cùng giảm 1,4 điểm phần trăm so với quý trước. Xu hướng giảm là tín hiệu tốt, nhưng hơn một nửa người làm dịch vụ vẫn chưa có đủ hợp đồng và bảo hiểm.
Việc làm phi chính thức là gì, nói cho dễ hiểu
Theo định nghĩa trong hệ thống chỉ tiêu thống kê của Cục Thống kê, lao động có việc làm phi chính thức gồm mấy nhóm chính:
- Người làm công hưởng lương nhưng không có hợp đồng lao động, hoặc có hợp đồng mà nơi làm việc không đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.
- Chủ cơ sở và người tự làm trong khu vực phi chính thức, như bán hàng nhỏ lẻ, sửa chữa tại nhà.
- Lao động gia đình không được trả công, ví dụ phụ việc cho cửa hàng của bố mẹ.
- Xã viên hợp tác xã không đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.
- Người tự làm hoặc làm thuê trong hộ nông, lâm nghiệp, thủy sản.
Nói gọn lại, hai câu hỏi quyết định là: bạn có hợp đồng lao động không, và có ai đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho bạn không. Những công việc hay gặp ở nhóm này là phục vụ quán ăn trả lương theo ngày, phụ hồ theo công trình, giao hàng tự do, bán hàng online tại nhà, thợ làm theo đơn, giúp việc gia đình.
Bạn mất gì khi ốm đau, sinh con, mất việc, về già
Khi làm việc có hợp đồng và được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, phần đóng góp mỗi tháng của bạn và công ty tạo thành một tấm lưới đỡ. Không có tấm lưới đó, mọi rủi ro bạn phải tự gánh.
- Ốm đau, tai nạn: nghỉ ngày nào mất tiền ngày đó, chi phí chữa trị tự lo.
- Sinh con: không có chế độ thai sản đầy đủ như người đóng bảo hiểm bắt buộc.
- Mất việc: không được nhận trợ cấp thất nghiệp, không được hỗ trợ học nghề theo chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Bạn có thể đọc thêm về điều kiện và mức hưởng bảo hiểm thất nghiệp để thấy mình đang bỏ lỡ gì.
- Về già: không tích lũy thời gian đóng để hưởng lương hưu, trừ khi bạn tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Khi nào việc tự do vẫn là lựa chọn hợp lý
Tôi không cho rằng việc phi chính thức lúc nào cũng xấu. Có những giai đoạn nó là lựa chọn hợp lý:
- Bạn đang học và cần việc linh hoạt vài tháng để có thu nhập, có kinh nghiệm.
- Bạn thử sức với một nghề tự do có thu nhập tốt, như thiết kế, dạy kèm, chụp ảnh, và tự quản lý được tài chính.
- Bạn cần chăm sóc gia đình nên chỉ làm được bán thời gian.
Điều kiện là bạn phải coi đó là giai đoạn có thời hạn, hoặc nếu làm lâu dài thì tự dựng tấm lưới cho mình: quỹ dự phòng ít nhất 3 tháng chi tiêu, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nên tính chuyện đổi việc khi bạn đã làm trên một năm mà không có hợp đồng, khi công việc có nguy cơ tai nạn cao, hoặc khi bạn chuẩn bị lập gia đình, sinh con.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người làm tự do
Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng lương hưu, tử tuất và có thêm trợ cấp thai sản 2 triệu đồng cho mỗi con khi đủ điều kiện đóng. Mức đóng hằng tháng bằng 22% mức thu nhập bạn tự chọn. Năm 2026, mức thu nhập thấp nhất để chọn đóng vẫn là 1,5 triệu đồng, bằng chuẩn nghèo khu vực nông thôn, tương ứng 330.000 đồng mỗi tháng trước hỗ trợ.
Theo Nghị định 159/2025/NĐ-CP, Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng tính trên mức chuẩn nghèo đó: 50% với người thuộc hộ nghèo, 40% với hộ cận nghèo, 30% với người dân tộc thiểu số và 20% với các đối tượng khác, tối đa 10 năm. Như vậy, với mức thấp nhất, một người thuộc nhóm đối tượng khác đóng khoảng 264.000 đồng mỗi tháng, người thuộc hộ nghèo đóng khoảng 165.000 đồng. Nếu chọn thu nhập 5 triệu đồng, người thuộc nhóm khác đóng 1.034.000 đồng mỗi tháng. Bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú về mức áp dụng từ năm 2027 vì chuẩn nghèo có thể thay đổi.
Cách hỏi nhà tuyển dụng về hợp đồng và bảo hiểm
Nhiều bạn ngại hỏi vì sợ bị đánh giá là đòi hỏi. Thực tế, hỏi rõ là cách bảo vệ mình và cũng giúp bạn nhận ra những nơi không đàng hoàng. Một số câu bạn có thể hỏi khi được mời nhận việc:
- "Sau thử việc, em sẽ ký loại hợp đồng nào và thời hạn bao lâu?"
- "Công ty đóng bảo hiểm xã hội trên mức lương nào, từ tháng thứ mấy?"
- "Lương được trả qua tài khoản hay tiền mặt, ngày nào trong tháng?"
- "Ngoài lương, em có những khoản phúc lợi nào được ghi trong hợp đồng?"
Nếu câu trả lời mập mờ, hứa miệng hoặc yêu cầu bạn nộp tiền trước, hãy cẩn trọng. Danh sách các khoản bạn nên kiểm tra có trong bài phúc lợi người lao động 2026, còn các dấu hiệu tin tuyển dụng có vấn đề được tổng hợp ở bài nhận biết lừa đảo tuyển dụng.
Câu hỏi thường gặp
Có hợp đồng nhưng không được đóng bảo hiểm thì có tính là việc chính thức không?
Theo định nghĩa của Cục Thống kê, người làm công hưởng lương có hợp đồng nhưng không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc vẫn được xếp vào nhóm việc làm phi chính thức.
Làm giao hàng cho ứng dụng có phải việc phi chính thức không?
Còn tùy hình thức. Nếu bạn ký hợp đồng lao động và được đóng bảo hiểm bắt buộc thì không. Nếu bạn là đối tác tự do, không có hợp đồng lao động và không được đóng bảo hiểm, bạn thuộc nhóm phi chính thức theo cách hiểu thống kê.
Đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện có được nhận trợ cấp thất nghiệp không?
Không. Bảo hiểm thất nghiệp dành cho người làm theo hợp đồng lao động. Bảo hiểm xã hội tự nguyện chủ yếu giúp bạn tích lũy cho lương hưu, tử tuất và có trợ cấp thai sản.
Lời kết
Việc làm phi chính thức không phải lựa chọn sai, nhưng nó đặt toàn bộ rủi ro lên vai bạn. Nếu đang ở nhóm này, hãy tự hỏi mình định ở lại bao lâu, đã có quỹ dự phòng chưa, có nên tham gia bảo hiểm tự nguyện không. Khi đi phỏng vấn công việc mới, đọc lại bài việc làm phi chính thức và rủi ro để nhớ những câu cần hỏi trước khi gật đầu.