Không giờ đêm 11/11, điện thoại rung liên tục vì thông báo giảm giá. Giỏ hàng có tai nghe, đôi giày, bộ mỹ phẩm, tổng 1,9 triệu đồng, và nút "thanh toán" chỉ cách một lần chạm. Với bạn thực nhận 8 triệu một tháng, giỏ hàng đó đã chiếm gần một phần tư lương. Tôi từng thấy nhiều đồng nghiệp trẻ bấm mua trong vài phút rồi mất cả tháng để bù lại. Chuyện không nằm ở việc có nên mua hay không, mà ở chỗ bạn đã có kế hoạch tiền bạc trước khi đợt sale đến hay chưa.
Bắt đầu từ bảng thu chi tháng đầu tiên
Trước khi nói chuyện tỷ lệ, bạn cần biết chính xác mình nhận bao nhiêu và tiêu vào đâu. Nhiều bạn nhầm lương ghi trong thư mời với tiền về tài khoản. Con số dùng để lập kế hoạch là lương thực nhận sau khi trừ bảo hiểm và thuế. Nếu chưa rõ cách quy đổi, hãy xem bài lương gross và net để tính đúng số tiền thật của mình.
- Ghi tổng thu: lương thực nhận, phụ cấp trả riêng, tiền làm thêm nếu có.
- Liệt kê khoản cố định: tiền trọ, điện nước, internet, gửi xe, tiền gửi về nhà.
- Ghi chi tiêu biến đổi trong 30 ngày: ăn uống, cà phê, đi lại, mua sắm, quà cáp.
- Cuối tháng cộng từng nhóm và so với tổng thu. Chênh âm là tín hiệu phải điều chỉnh ngay.
Không cần phần mềm phức tạp. Một bảng tính đơn giản hoặc ứng dụng ghi chú trên điện thoại là đủ, miễn bạn ghi đều mỗi tối. Tháng đầu bạn sẽ bất ngờ với những khoản nhỏ như trà sữa, phí giao đồ ăn, vì chúng cộng lại nhiều hơn bạn tưởng.
Quy tắc 50, 30, 20 và cách chỉnh cho lương thấp
Quy tắc phổ biến nhất là chia lương thực nhận thành ba phần: 50% cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho mong muốn cá nhân và 20% cho tiết kiệm, trả nợ. Đây là khung tham khảo chứ không phải luật. Ở thành phố lớn, người lương thấp thường không thể ép tiền nhà, tiền ăn vào 50%. Khi đó hợp lý hơn là chuyển sang 70, 15, 15: chấp nhận thiết yếu chiếm nhiều hơn, cắt bớt phần mong muốn, nhưng vẫn giữ một phần tiết kiệm cố định, dù nhỏ.
Hai ví dụ dưới đây là giả định để minh họa, các con số chi tiêu không phải số liệu thị trường. Mọi phép chia đã được tính lại bằng máy.
| Khoản | Thực nhận 8 triệu, chia 70 15 15 | Thực nhận 12 triệu, chia 50 30 20 |
|---|---|---|
| Thiết yếu | 5,6 triệu | 6 triệu |
| Trong đó nhà trọ | 2,5 triệu, ở ghép | 3 triệu |
| Trong đó ăn uống | 2,2 triệu | 2,2 triệu |
| Trong đó đi lại, điện thoại | 0,9 triệu | 0,8 triệu |
| Mong muốn cá nhân | 1,2 triệu | 3,6 triệu |
| Tiết kiệm, quỹ dự phòng | 1,2 triệu | 2,4 triệu |
Mẹo quan trọng nhất là trả cho mình trước: ngày lương về, chuyển ngay phần tiết kiệm sang một tài khoản riêng, rồi mới tiêu phần còn lại. Đợi cuối tháng xem còn dư bao nhiêu thì thường là không còn gì.
Quỹ dự phòng 3 đến 6 tháng chi tiêu
Quỹ dự phòng là khoản để dành cho những lúc bất ngờ: mất việc, ốm đau, xe hỏng, về quê gấp. Mức khuyên dùng phổ biến là bằng 3 đến 6 tháng chi tiêu thiết yếu, không phải 3 đến 6 tháng lương.
- Với ví dụ 8 triệu, thiết yếu 5,6 triệu mỗi tháng, quỹ 3 tháng là 16,8 triệu, quỹ 6 tháng là 33,6 triệu. Để dành 1,2 triệu mỗi tháng thì mất khoảng 14 tháng mới đủ mốc 3 tháng.
- Với ví dụ 12 triệu, thiết yếu 6 triệu, quỹ 3 tháng là 18 triệu. Để dành 2,4 triệu mỗi tháng thì cần khoảng 7,5 tháng, và 15 tháng cho mốc 6 tháng.
Đừng nản vì con số có vẻ xa. Mốc đầu tiên nên đặt là đủ một tháng chi tiêu, rồi tăng dần. Giữ quỹ ở nơi rút được nhanh và tách khỏi tài khoản tiêu hằng ngày, để không tiện tay quẹt thẻ.
Trả góp và thẻ tín dụng: dùng sao cho an toàn
Trả góp và thẻ tín dụng không xấu, chúng chỉ nguy hiểm khi bạn quên rằng đó là tiền của tương lai. Một chiếc điện thoại 12 triệu trả góp 12 tháng nghĩa là 1 triệu mỗi tháng. Với người thực nhận 8 triệu, khoản này bằng 12,5% thu nhập và gần hết phần mong muốn 1,2 triệu trong ví dụ trên.
- Tổng các khoản trả góp mỗi tháng nên nằm trong phần mong muốn, không lấn sang tiền nhà, tiền ăn.
- Với gói "trả góp 0%", đọc kỹ phí hồ sơ, phí chuyển đổi, bảo hiểm khoản vay, vì những khoản này có thể khiến tổng tiền cao hơn giá gốc.
- Với thẻ tín dụng, đặt lịch tự động thanh toán toàn bộ dư nợ trước hạn. Chỉ trả mức tối thiểu là cách nhanh nhất để mang nợ lâu dài với lãi cao.
- Không mở thêm thẻ chỉ để nhận quà tặng mùa sale.
Mẹo săn sale 11/11 mà không vỡ ngân sách
- Lập danh sách cần mua từ trước một tuần, ghi giá hiện tại để biết mức giảm có thật hay không.
- Đặt trần chi tiêu cho cả đợt sale, lấy từ phần mong muốn, không lấy từ quỹ dự phòng.
- Áp dụng luật 24 giờ: món ngoài danh sách thì để trong giỏ một ngày rồi mới quyết.
- Tắt bớt thông báo ứng dụng mua sắm trong những ngày cao điểm.
- Tính giá mỗi lần dùng. Đôi giày 800.000 đồng đi hai năm rẻ hơn cái áo 300.000 đồng mặc hai lần.
Khi nào nên tăng thu nhập thay vì chỉ cắt chi
Cắt chi tiêu có giới hạn. Bạn không thể bớt tiền nhà xuống dưới mức đủ ở, cũng không nên ăn uống thiếu chất để có tiền tiết kiệm. Nếu sau ba tháng ghi chép, phần thiết yếu vẫn chiếm hơn 70% thu nhập, đó là dấu hiệu vấn đề nằm ở thu nhập chứ không chỉ ở thói quen tiêu tiền.
Lúc này hãy nghĩ theo hướng nghề nghiệp: học thêm một kỹ năng được trả cao trong ngành, xin việc ở vị trí có lộ trình tăng lương rõ ràng, hoặc nhận thêm việc làm thêm phù hợp lịch. Nhiều người trẻ mắc lỗi ngại đàm phán lương hoặc ở quá lâu tại chỗ không có cơ hội phát triển, như bài người mới đi làm thường sai ở đâu đã kể. Và nếu bạn thấy lương không thấp mà vẫn hụt, bài vì sao lương không thấp vẫn không đủ sống sẽ giúp bạn soi lại những khoản rò rỉ.
Câu hỏi thường gặp
Lương 8 triệu ở thành phố lớn có tiết kiệm được không?
Được, nhưng số tiền nhỏ và cần kỷ luật. Ở ghép, tự nấu ăn và đặt khoản tiết kiệm cố định ngay ngày lương về là ba việc tạo khác biệt lớn nhất. Quan trọng là duy trì đều, kể cả khi chỉ để dành vài trăm nghìn.
Nên trả nợ trước hay tiết kiệm trước?
Nếu đang có nợ thẻ tín dụng hoặc khoản vay lãi cao, ưu tiên trả nợ đó, đồng thời vẫn giữ một quỹ dự phòng nhỏ khoảng một tháng chi tiêu để không phải vay tiếp khi có việc gấp.
Có nên gửi tiền về cho bố mẹ ngay từ tháng đầu?
Đó là lựa chọn của mỗi gia đình. Nếu gửi, hãy coi đây là khoản cố định trong nhóm thiết yếu và thống nhất một con số vừa sức, thay vì gửi tùy hứng rồi thiếu tiền cuối tháng.
Bao lâu nên xem lại cách chia lương?
Mỗi khi thu nhập thay đổi, chuyển chỗ ở hoặc sau mỗi ba tháng. Khi tăng lương, hãy tăng phần tiết kiệm trước rồi mới tăng phần mong muốn.
Lời kết
Đợt sale nào rồi cũng qua, còn thói quen tiền bạc thì theo bạn nhiều năm. Hãy bắt đầu bằng một bảng thu chi trung thực, chọn tỷ lệ chia lương hợp với hoàn cảnh và trả cho mình trước mỗi kỳ lương. Lưu bài quản lý tài chính cá nhân cho người mới đi làm để xem lại khi kế hoạch cần điều chỉnh.